De verpakking van een ledlamp staat vol getallen, en juist het getal waar je iets aan hebt staat meestal in de kleinste letters. Ik heb jarenlang op watt gekocht, want zo deden we dat met gloeilampen, en ik snapte niet waarom de ene lamp van 9 watt mijn woonkamer vulde en de andere van 9 watt er als een zaklampje bij hing. Het antwoord staat er gewoon op, alleen kijk je eroverheen: lumen en kelvin. Het eerste getal zegt hoeveel licht eruit komt, het tweede zegt welke kleur dat licht heeft. Zodra je die twee uit elkaar houdt, koop je nooit meer per ongeluk een blauwig peertje voor boven de bank.
Lumen, watt en kelvin: wat de getallen betekenen
Lumen (lm) is de hoeveelheid licht die een lamp afgeeft. Meer lumen is meer licht, punt. Dit is het getal waarop je hoort te kopen.
Watt (W) zegt alleen hoeveel stroom de lamp gebruikt. Bij gloeilampen liep dat aardig gelijk op met de lichtopbrengst, waardoor we allemaal in watt zijn gaan denken. Bij led is die koppeling weg: een goede ledlamp van 9 watt kan evenveel licht geven als een minder efficiënte van 13 watt. Watt is dus je energierekening, niet je licht.
Kelvin (K) beschrijft de kleur van het licht, van diep geelrood tot koel blauwwit. Lage kelvinwaarden zijn warm en avondlijk, hoge waarden zijn kil en klinisch. Dat is het getal waar de meeste mensen de mist in gaan, en het is ook het getal dat je interieur het hardst kan verpesten. Een zorgvuldig gekozen warme wandkleur kan onder 5000 kelvin volledig omslaan naar iets grauws, en dan ligt het echt niet aan de verf. Als je met kleur op de muur bezig bent geweest, is het de moeite waard om je kleurkeuze voor de woonkamer nog eens onder de nieuwe lampen te bekijken voordat je concludeert dat de tint niet klopt.
Van oude gloeilamp naar lumen
Bijna iedereen heeft nog een vertaaltabel in zijn hoofd nodig. Deze getallen zijn gemiddelden van heldere gloeilampen, dus reken op een marge van tien procent.
| Oude gloeilamp | Lichtopbrengst in lumen | Vergelijkbare ledlamp |
|---|---|---|
| 25 watt | circa 220 lm | 2 tot 3 watt |
| 40 watt | circa 470 lm | 4 tot 5 watt |
| 60 watt | circa 800 lm | 7 tot 9 watt |
| 75 watt | circa 1050 lm | 10 tot 12 watt |
| 100 watt | circa 1520 lm | 13 tot 16 watt |
Hoeveel lumen per ruimte
De handigste manier om dit te berekenen is per vierkante meter, want een kamer van 18 vierkante meter heeft nu eenmaal minder licht nodig dan een kamer van 35. Meet de ruimte, vermenigvuldig het aantal vierkante meters met het richtgetal hieronder, en je weet hoeveel lumen er in totaal in de kamer moet hangen. Dat totaal verdeel je vervolgens over meerdere lichtpunten, en dat is meteen het belangrijkste advies dat ik kan geven: één lamp die alles moet doen wordt altijd te fel of te somber, nooit precies goed.
| Ruimte | Lumen per m2 | Kamer van 25 m2 | Kleurtemperatuur |
|---|---|---|---|
| Woonkamer, algemeen | 100 tot 200 | 2500 tot 5000 lm | 2700 K |
| Eethoek boven de tafel | gericht, 400 tot 800 lm per lamp | afhankelijk van de tafel | 2700 K |
| Keuken, algemeen | 200 tot 300 | 5000 tot 7500 lm | 3000 K |
| Keuken, boven het werkblad | 300 tot 500 | gericht op de werkstrook | 3000 K |
| Slaapkamer | 100 tot 150 | 2500 tot 3750 lm | 2200 tot 2700 K |
| Badkamer, algemeen | 200 tot 300 | 5000 tot 7500 lm | 3000 K |
| Badkamer, bij de spiegel | 300 tot 500 | gericht op het gezicht | 3000 K, Ra 90 of hoger |
| Werkplek of bureau | 300 tot 400 | gericht op het blad | 4000 K |
| Hal en overloop | 100 tot 150 | 2500 tot 3750 lm | 2700 K |
| Kinderkamer, speelhoek | 200 tot 300 | 5000 tot 7500 lm | 3000 K |
| Zolder, berging en garage | 200 tot 300 | 5000 tot 7500 lm | 4000 K |
Bij de slaapkamer wijk ik zelf bewust naar beneden af. De richtwaarde van 100 lumen per vierkante meter is prima voor het opruimen van de was, maar het licht waar je ’s avonds daadwerkelijk mee zit, moet lager en warmer zijn dan wat een tabel je voorschrijft. Twee bedlampjes van 200 lumen op 2200 kelvin doen daar meer dan een plafondlamp van 2000 lumen ooit gaat doen. Wie de kleuren in de slaapkamer al op rust heeft gekozen, gooit dat effect met één te koele plafondlamp in één keer weg.
Er is nog een factor die zelden op de verpakking staat: hoe donker je muren en vloer zijn. Een kamer met diepe, matte tinten slikt licht op, een kamer met lichte muren kaatst het terug. Bij donkere wanden mag je gerust een kwart tot een derde bovenop het richtgetal doen. De glansgraad speelt daarin trouwens net zo goed mee, en dat verschil merk je het duidelijkst als je de verfafwerking per kamer hebt gekozen op uitstraling in plaats van op lichtweerkaatsing.
Fittingen: welke maat past waar
De fittingcode is puur een maatvoering, geen kwaliteitsaanduiding. De letter zegt wat voor type het is, het getal is bijna altijd de maat in millimeters. Bij E staat dat voor de diameter van de schroefdraad, bij G voor de afstand tussen de pinnetjes.
| Fitting | Maat | Spanning | Waar je hem tegenkomt |
|---|---|---|---|
| E27 | schroefdraad van 27 mm | 230 V | hanglampen, vloerlampen, de meeste standaardarmaturen |
| E14 | schroefdraad van 14 mm | 230 V | kroonluchters, wandlampjes, kleine tafellampen |
| GU10 | 2 pennen, 10 mm ertussen, met draaisluiting | 230 V | inbouwspots en opbouwspots |
| GU5.3 (MR16) | 2 pinnen, 5,3 mm ertussen | 12 V, dus met trafo of driver | oudere spots en keukenverlichting |
| G9 | lusvormige stift van 9 mm | 230 V | compacte designarmaturen en spiegellampen |
| B22 | bajonet, indrukken en draaien | 230 V | zeldzaam in Nederland, veel in Britse armaturen |
De verwarring zit bijna altijd tussen GU10 en GU5.3, want ze lijken op elkaar en passen net niet. GU10 heeft dikkere pennetjes met een blokje aan het uiteinde en zit op netspanning. GU5.3 heeft twee dunne rechte pinnen en werkt op 12 volt, wat betekent dat er ergens een trafo hangt die zelf ook stuk kan gaan. Kom je bij een oud plafond een spotje tegen dat blijft flikkeren met een nieuwe lamp erin, kijk dan eerst naar die trafo en niet naar de lamp.
De kleine lettertjes die er wel toe doen
Ra of CRI zegt hoe eerlijk een lamp kleuren weergeeft, op een schaal tot 100. Onder Ra 80 gaan huid, hout en textiel er vaal uitzien. In de badkamer, boven de eettafel en in de kledingkast wil je Ra 90 of hoger, in een berging maakt het niets uit.
Dimbaar staat er alleen op als het echt zo is, en dan nog heb je een dimmer nodig die geschikt is voor led. Een oude dimmer uit het gloeilamptijdperk laat ledlampen brommen, knipperen of pas op de helft aangaan. Er bestaan ook lampen met dim to warm, die tijdens het dimmen niet alleen zwakker maar ook warmer worden, van 2700 naar ongeveer 2200 kelvin. Dat is precies wat een gloeilamp deed, en het is het enige detail waarvoor ik met plezier wat extra betaal.
Let tot slot op de stralingshoek bij spots. Een bundel van 36 graden legt een nette plas licht op je aanrecht, een bundel van 120 graden vult de hele ruimte maar accentueert niets. Twee spots met dezelfde lumenwaarde kunnen daardoor totaal verschillend uitpakken.
Wat je meeneemt naar de winkel
Ledlampen liggen bij Gamma, Praxis, Karwei, Hornbach en IKEA, en de bouwmarkten hebben meestal een uitprobeermuurtje waar je de kleurtemperatuur naast elkaar ziet branden. Voor hoge Ra-waarden, dim to warm en afwijkende fittingen kom je verder bij een verlichtingsspeciaalzaak of een elektrotechnische groothandel die ook aan particulieren levert. Neem dit mee zodat je niet twee keer hoeft te rijden:
- de maten van de kamer, zodat je het lumentotaal ter plekke kunt uitrekenen
- een foto van de fitting, of de oude lamp zelf in een doekje
- het aantal lichtpunten dat je wilt vullen, plus één reservelamp
- het merk en type van je dimmer, als er een dimmer in de kring zit
- een notitie van de gewenste kelvinwaarde per ruimte
Koop bij twijfel liever iets meer lumen dan je denkt nodig te hebben en zet er een dimmer op. Te veel licht kun je terugdraaien, te weinig licht blijft te weinig, en dan sta je over een half jaar alsnog met diezelfde lamp bij de servicebalie.